Finanse i podatki

Darowizna mieszkania lub działki między rodzeństwem: kiedy wystarczy pismo, a kiedy konieczny jest notariusz

  • Redaktor Max
  • 9 min czytania

Umowa darowizny między bratem a siostrą nie zawsze wymaga notariusza. Sprawdź, kiedy wystarczy zwykła forma pisemna, a kiedy bez aktu notarialnego umowa będzie nieważna.

Brat zdecydował się przepisać na siostrę kawałek działki, na której ta chce postawić pracownię ceramiczną. Inna para rodzeństwa ustala, że jedno z nich przekaże drugiemu mieszkanie po rodzicach, które służy już jako biuro małej firmy. W obu sytuacjach pojawia się to samo pytanie: czy wystarczy kartka z podpisami, czy trzeba iść do notariusza? Odpowiedź zależy od tego, co dokładnie jest przedmiotem darowizny, a nie od tego, że strony łączy bliskie pokrewieństwo.

Poniżej wyjaśniamy, jakie przepisy dotyczą formy darowizny, kiedy akt notarialny jest obowiązkowy, a kiedy można się obejść bez niego. Omawiamy też treść umowy, koszty, podatek i najczęstsze pułapki. Dzięki temu łatwiej ocenisz, jakiego wsparcia szukać i o co zapytać fachowca, zanim cokolwiek podpiszesz.

Rodzeństwo to nie wyjątek: ogólna zasada formy darowizny

Kodeks cywilny nie przewiduje żadnych ułatwień formalnych dla rodzeństwa. Brat i siostra są dla prawa zwykłymi stronami umowy darowizny, a ich więź ma znaczenie dopiero przy podatku, o czym piszemy w dalszej części. Forma umowy zależy wyłącznie od tego, co darczyńca przekazuje.

Zasada jest następująca. Umowa darowizny, w której darczyńca zobowiązuje się do spełnienia świadczenia w przyszłości, wymaga aktu notarialnego. Natomiast jeśli darczyńca spełnia świadczenie od razu, czyli wręcza rzecz albo przekazuje pieniądze, umowa jest ważna bez żadnej szczególnej formy. Wada formy oświadczenia darczyńcy zostaje wtedy „uzdrowiona” przez samo wykonanie darowizny.

Od tej zasady jest jednak ważny wyjątek, istotny dla naszego tematu. Przy rzeczach, dla których prawo wymaga szczególnej formy przeniesienia własności, a więc przy nieruchomościach, akt notarialny jest potrzebny zawsze. Nie pomoże tu ani natychmiastowe wydanie kluczy, ani wprowadzenie się obdarowanego, ani wieloletnie wspólne ustalenia.

W praktyce prowadzi to do prostego podziału:

  • nieruchomości (mieszkanie, dom, działka, lokal użytkowy, udział w nich) – zawsze akt notarialny,
  • pieniądze i rzeczy ruchome przekazane od razu – brak wymogu szczególnej formy, choć warto mieć pisemne potwierdzenie,
  • obietnica darowizny na przyszłość – akt notarialny, także gdy dotyczy rzeczy ruchomej lub pieniędzy.

Akt notarialny przy darowiźnie nieruchomości: mieszkanie, dom, działka, lokal użytkowy

Jeśli rodzeństwo przekazuje sobie nieruchomość, notariusz jest obowiązkowy. Dotyczy to mieszkania własnościowego, domu, gruntu, w tym działki rolnej lub budowlanej, a także lokalu użytkowego, w którym działa firma. Obejmuje to również spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, a także darowiznę samego udziału we współwłasności, na przykład 1/2 domu odziedziczonego po rodzicach.

Umowa o przeniesieniu własności nieruchomości zawarta bez aktu notarialnego jest nieważna. Nie ma znaczenia, że strony się podpisały, że siostra od lat korzysta z lokalu albo że brat wręczył jej klucze. Sama zwykła umowa pisemna nie przeniesie własności i nie da podstawy do wpisu w księdze wieczystej.

Notariusz pełni tu kilka funkcji jednocześnie. Sprawdza tożsamość stron i ich zdolność do czynności prawnych, weryfikuje stan prawny nieruchomości w księdze wieczystej oraz poucza o skutkach czynności. Zwraca też uwagę na kwestie, o których strony często nie myślą, jak współwłasność, prawa osób trzecich, hipoteka czy ustrój majątkowy małżeński darczyńcy. Po podpisaniu aktu zazwyczaj sam składa wniosek o wpis do księgi wieczystej, a także wysyła informacje potrzebne do rozliczeń podatkowych.

Warto pamiętać o dokumentach, które przydadzą się na wizytę:

  • dowody osobiste obu stron,
  • numer księgi wieczystej lub dokument potwierdzający prawo do nieruchomości (np. postanowienie spadkowe, wcześniejszy akt),
  • w przypadku lokalu – zaświadczenie o braku zaległości w opłatach, jeśli notariusz o nie poprosi,
  • informacje o ewentualnej hipotece, służebnościach lub najmie.

Przy lokalu użytkowym z działalnością trzeba dodatkowo uzgodnić, co z umowami najmu i przyszłymi pożytkami. Darowizna nieruchomości nie zmienia automatycznie wcześniejszych umów najmu zawartych z lokatorami czy firmami. Takie kwestie najlepiej omówić z notariuszem już na etapie przygotowania projektu aktu.

Kiedy wystarczy zwykła forma pisemna lub nawet brak dokumentu

Gdy rodzeństwo przekazuje pieniądze albo rzeczy ruchome, sytuacja jest znacznie prostsza. Siostra może dać bratu pieniądze na remont lokalu, a brat siostrze używany ekspres, piec do ceramiki lub laptop. Jeżeli darowizna jest wykonana natychmiast, umowa jest ważna bez szczególnej formy, nawet ustnie lub przez samo przekazanie rzeczy.

Dotyczy to także darowizny „dorozumianej”, czyli takiej, w której strony zachowały się tak, że wynika z tego wola obdarowania. Problem w tym, że bez dokumentu trudno udowodnić, że przekazanie było darowizną, a nie pożyczką, zaliczką na wspólny interes albo zapłatą. Dotyczy to zwłaszcza przelewów, bo sam tytuł przelewu bywa lakoniczny.

Dlatego mimo braku wymogu prawnego warto sporządzić krótką umowę na piśmie. Taki dokument służy głównie dwóm celom:

  • dowodowemu – pokazuje, że środki lub rzecz zostały dane bezzwrotnie, co chroni przed późniejszym sporem o zwrot,
  • podatkowemu – ułatwia wykazanie wartości i daty darowizny, gdy trzeba zgłosić ją organowi skarbowemu lub wyjaśnić jej pochodzenie.

Przy większych kwotach przelew bankowy z wyraźnym tytułem, na przykład „darowizna od brata”, jest lepszy niż gotówka, bo zostawia ślad. Przy rzeczach ruchomych o większej wartości, jak pojazd czy droższy sprzęt do firmy, pomocne jest pisemne potwierdzenie z opisem rzeczy, numerem seryjnym lub numerem VIN oraz datą przekazania.

Pamiętaj o jednym zastrzeżeniu. Jeśli rodzeństwo umawia się na przyszłość, na przykład „za rok dam ci 100 tysięcy”, taka obietnica wymaga już aktu notarialnego, by była wiążąca. Zwykła pisemna obietnica nie daje obdarowanemu skutecznego roszczenia o wypłatę.

Co zawrzeć w umowie darowizny między bratem a siostrą

Niezależnie od tego, czy umowa jest sporządzana u notariusza, czy w domu, jej treść powinna być jasna i kompletna. Przy akcie notarialnym większość elementów uporządkuje notariusz, ale warto wiedzieć, o co zapytać i co ustalić wcześniej. Dobrze napisana umowa zmniejsza ryzyko sporów po latach, zwłaszcza gdy w rodzinie jest więcej spadkobierców.

Najważniejsze elementy to:

  1. Strony umowy – imiona, nazwiska, PESEL, adresy, a przy nieruchomości także informacja o stanie cywilnym i ustroju majątkowym.
  2. Dokładny opis przedmiotu – przy nieruchomości numer księgi wieczystej, adres, powierzchnia, numer działki; przy rzeczy ruchomej marka, model, numer seryjny; przy pieniądzach kwota i sposób przekazania.
  3. Oświadczenie darczyńcy o darowiźnie i oświadczenie obdarowanego o jej przyjęciu – bez przyjęcia umowa nie dochodzi do skutku.
  4. Informacja o obciążeniach – hipoteka, służebności, prawa najemców; strony powinny jasno wskazać, kto je przejmuje.
  5. Służebność mieszkania lub dożywocie – jeśli darczyńca chce nadal mieszkać w lokalu, można ustanowić prawo dożywotniego korzystania.
  6. Cel darowizny – tzw. polecenie, na przykład obowiązek przeznaczenia środków na remont lokalu albo zakup sprzętu do pracowni.
  7. Zastrzeżenia – na przykład prawo odwołania w określonych sytuacjach lub zastrzeżenie, że nieruchomość nie zostanie zbyta przez określony czas.

Warto także ustalić, kto ponosi koszty: taksę notarialną, opłaty sądowe, ewentualny podatek. Zwykle ponosi je obdarowany, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by rodzeństwo ustaliło to inaczej. Jeśli polecenie lub zastrzeżenia mają realne znaczenie, lepiej zapisać je wprost niż zostawiać do „ustnych ustaleń”.

Koszty i podatek: taksa notarialna, opłaty sądowe, zgłoszenie SD-Z2

Darowizna nieruchomości wiąże się z kilkoma rodzajami wydatków. Ich wysokość zależy od wartości nieruchomości i stawek obowiązujących w chwili czynności, dlatego konkretne kwoty warto sprawdzić u notariusza przed wizytą. Poniżej zestawienie tego, co zwykle trzeba uwzględnić.

PozycjaCo obejmujeKto zwykle płaci
Taksa notarialnaWynagrodzenie notariusza za sporządzenie aktu, liczone od wartości nieruchomości, w granicach stawek maksymalnychNajczęściej obdarowany (do uzgodnienia)
VAT od taksyPodatek doliczany do wynagrodzenia notariuszaJak wyżej
Wypisy aktuKopie dla stron i sąduZwykle obdarowany
Opłata sądowaWpis w księdze wieczystej nowego właścicielaObdarowany
Podatek od darowiznZależy od grupy podatkowej i zwolnieńObdarowany

Od strony podatkowej rodzeństwo należy do I grupy podatkowej. Oznacza to, że obdarowany może skorzystać z kwoty wolnej od podatku, a przy bliskich osobach istnieje także możliwość pełnego zwolnienia, jeśli spełni formalności. Kluczowy jest tu termin: zgłoszenie darowizny na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego.

Przy darowiźnie u notariusza obowiązek zgłoszenia często jest zniesiony, bo notariusz sam informuje urząd skarbowy o akcie. Przy darowiźnie pieniędzy lub rzeczy ruchomych bez notariusza zgłoszenie składa już samodzielnie obdarowany. Warto przy tym pamiętać, że przy przelewach i gotówce zwolnienie dla najbliższej rodziny wymaga także udokumentowania faktu otrzymania środków przelewem lub przekazem. Jeśli masz wątpliwości co do kwot, grup i terminów, sprawdź aktualne zasady w urzędzie skarbowym albo zapytaj doradcę podatkowego.

Typowe błędy i ryzyka: nieważna umowa, zachowek, odwołanie darowizny

Najczęstszy błąd to umowa darowizny mieszkania lub działki zawarta tylko na piśmie. Strony są przekonane, że sprawa załatwiona, bo mają podpisany dokument, a po latach okazuje się, że własność nie została przeniesiona. Naprawa jest możliwa, ale wymaga zawarcia aktu notarialnego, a jeśli darczyńca zmarł lub zmienił zdanie, kłopoty bywają poważne.

Drugim częstym problemem jest brak zgody lub udziału małżonka. Jeśli nieruchomość należy do majątku wspólnego darczyńcy, jego współmałżonek zazwyczaj musi uczestniczyć w czynności albo wyrazić zgodę. Dotyczy to również sytuacji, gdy darowizna zmniejsza wspólny dorobek, na przykład przy przekazaniu lokalu, z którego rodzina czerpie dochody. Notariusz zapyta o ustrój majątkowy, ale lepiej przygotować się wcześniej.

Trzeci obszar to zachowek. Darowizna na rzecz brata lub siostry może zostać uwzględniona przy obliczaniu zachowku należnego dzieciom, małżonkowi lub rodzicom darczyńcy po jego śmierci. Obdarowane rodzeństwo może więc w pewnych okolicznościach zostać zobowiązane do dopłaty, jeśli spadek nie wystarcza na zaspokojenie uprawnionych. Warto o tym pomyśleć szczególnie wtedy, gdy darczyńca ma własne dzieci lub współmałżonka.

Czwarte ryzyko to odwołanie darowizny. Darczyńca może ją odwołać z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego, na przykład po poważnym naruszeniu godności, zdrowia albo mienia. Nie jest to zwykła kłótnia, tylko zachowanie naprawdę poważne. Dodatkowo przepisy przewidują możliwość żądania zwrotu w razie niewykonania polecenia, jeśli umowa je zawierała.

Warto też uważać na poniższe pułapki:

  • pominięcie hipoteki lub służebności w opisie nieruchomości,
  • przekazanie pieniędzy gotówką bez śladu i bez potwierdzenia,
  • przeoczenie terminu 6 miesięcy na zgłoszenie SD-Z2, gdy nie robi tego notariusz,
  • darowizna lokalu z działalnością bez uzgodnienia, co z umowami najmu i rozliczeniami.

Podsumowanie: jak zdecydować, czy iść do notariusza

Reguła jest prosta: o formie decyduje przedmiot darowizny, a nie to, że obdarowanym jest brat lub siostra. Przy mieszkaniu, domu, działce, lokalu użytkowym albo udziale w nich notariusz jest obowiązkowy, a umowa bez aktu jest nieważna. Przy pieniądzach i sprzęcie przekazanych od razu wystarczy przekazanie, choć pisemne potwierdzenie wyraźnie zmniejsza ryzyko sporów i ułatwia kontakt z urzędem skarbowym.

Jeśli darowizna ma być spełniona dopiero w przyszłości, także wtedy potrzebny jest akt notarialny. Przy wątpliwościach co do ustroju majątkowego, obciążeń nieruchomości, zachowku czy podatku warto zapytać notariusza, radcę prawnego lub doradcę podatkowego jeszcze przed ustaleniem szczegółów z rodzeństwem.

Najczęstsze pytania

Czy darowizna udziału w nieruchomości też wymaga aktu notarialnego?

Tak. Udział we współwłasności mieszkania, domu lub działki jest prawem do nieruchomości, więc jego darowizna wymaga formy aktu notarialnego. Dotyczy to także udziału ułamkowego, na przykład 1/4 czy 1/2.

Czy umowa darowizny mieszkania na piśmie jest ważna?

Nie. Zwykła umowa pisemna dotycząca mieszkania nie przenosi własności i nie pozwala na wpis do księgi wieczystej. Aby darowizna była skuteczna, strony muszą zawrzeć akt notarialny.

Ile kosztuje notariusz przy darowiźnie między rodzeństwem?

Koszt zależy od wartości nieruchomości i stawek notarialnych, a do taksy dochodzi VAT, wypisy aktu i opłata sądowa za wpis w księdze wieczystej. Dokładną kwotę najlepiej poznać w kancelarii przed wizytą. Strony mogą uzgodnić, kto pokrywa koszty, zwykle robi to obdarowany.

Czy rodzeństwo może uniknąć podatku od darowizny?

Rodzeństwo należy do I grupy podatkowej, co daje możliwość skorzystania z kwoty wolnej oraz zwolnienia po spełnieniu warunków. Jeśli notariusz nie zgłasza darowizny za strony, obdarowany powinien złożyć SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy. Przy pieniądzach istotne jest także udokumentowanie przekazania przelewem lub podobnym sposobem.

Czytaj dalej

Wszystkie artykuły